اميرعليشير نوايى (رمضان۸۴۴ ه.ق.، جمادى الثانى ۹۰۶ ه.ق) در هرات متولد شد. او وزير و مشاور و مهر دار سلطان حسين بايقر ، شاعر ذواللسانين، منتقد اجتماعى، مترجم، تذكره نويس، عارف، ،سياستمدار و بانى مراكز خيريّه فراوان در خراسان و ماورا ءالنهر و بود. نام او على شير و نام پدرش الوس يا کجکنه و ملقب به نظام الدّين است. وى از بزرگزادگان خاندان جغتايى بود. او مردى نيکو صفت و دانشمند و شاعر بوده و اشعار بسيارى به دو زبان فارسى و ترکى جغتايى دارد، تخلص او در اشعار ترکى نوايى و در اشعار فارسى فانى است.
نوايى به حافظ، سعدى، عطّار، جامى و برخى ديگر از شاعران پارسى عشق ميورزيد، امّا به زبان ترکى جغتايى هم شعر مى گفت. پس از نوايى سرودن شعر به دو زبان ترکى ازبکى و فارسى به يک سنّت ادبى تبديل شد و منطقۀ ماوراءالنّهر محلّ خلق آثار به دو زبان فارسى و تركى جغتايى گشت.
نوايى به منظور تحصيل معارف و کمالات به سمرقند و بسيارى از شهرهاى ديگر رفت و در آن ميان گرفتار فقر و فاقه شد. در اين هنگام سلطان حسين ميرزا در هرات به سلطنت نشست و اميرعليشير را از سمرقند فراخواند و منصب مهردارى خود را به وى واگذار کرد و اندکى پس از آن امر صدارت را نيز به او داد. اميرعليشير با وجود اين مشاغل از مطالعات علمى و تألىفات مختلف دست برنداشت و مجلس او مجمع علما و فضلاى آن روزگار بود.
وى پس از مدّتى از امور دولتى کنار کشيد و با عبدالرّحمان جامى مصاحب شد و درويشى را بر همۀ امور ترجيح داد. او در عين دورى از کار ديوانى نيز مورد توجّه سلطان حسين بوده و شاهزادگان موظّف به استفاده از مجالس وى بودند. اميرعليشير پيرو فرقه نقشبنديه و از مريدان جامى است. وى مفسر قرآن بود و جارالله زمخشرى، مفسّر قرآن را استاد خود ناميده است. وى در شهر هرات درگذشت و در اخلاصيه که خودش ساخته بود، واقع در جوار آرامگاه گوهر شاد بيگم در منطقۀ خيابان هرات به خاک سپرده شد.
